Czym jest Prawo o ruchu drogowym?

Prawo o ruchu drogowym to ustawa, która dotyczy zarówno kierujących pojazdami, jak i wszystkich innych uczestników ruchu. Określa zasady poruszania się po drogach publicznych w celu uniknięcia zagrożenia bezpieczeństwa osób, jednocześnie porządkując ruch i dbając o jego płynność. Mówi zarówno o prawach, jak i obowiązkach kierowców i pieszych.

 

Co to jest prawo o ruchu drogowym?

Ustawa “Prawo o ruchu drogowym” reguluje zasady przemieszczania się po drogach publicznych, ale też w strefach zamieszkania oraz specjalnie wyznaczonych strefach ruchu. Precyzuje również warunki dopuszczenia pojazdów do ruchu i warunki kontroli ruchu drogowego. To właśnie zapisy tej ustawy gwarantują, że przemieszczanie się po ulicach odbywać się będzie w sposób bezpieczny i zorganizowany.

Dobrze zaprojektowane prawo o ruchu drogowym to konieczność zwłaszcza w obecnej sytuacji, przy tak ogromnej liczbie poruszających się po polskich miastach samochodów. Warto wiedzieć jednak, że w ruchu drogowym uczestniczą także inne pojazdy – rowery, hulajnogi (wraz z popularnymi od niedawna hulajnogami elektrycznymi – oraz piesi. Dzięki przepisom ustawy możliwe jest ich bezpieczne współistnienie.

 

 

W 1984 roku Polska ratyfikowała konwencję wiedeńską o ruchu drogowym, od 2011 obowiązuje ustawa o kierujących pojazdami. W międzyczasie pojawiły się też liczne rozporządzenia właściwych ministrów doprecyzowujące prawo o ruchu drogowym. Łącznie tworzą one system prawny, w którym poruszamy się na co dzień.

 

Historia i tło prawne

 

Przepisy ruchu drogowego nie są niczym nowym – ich początek sięga tak daleko jak sama motoryzacja. Kiedy pierwsze samochody, wówczas jeszcze parowe, wchodziły do użytku, ich entuzjaści napotkali potężny opór sceptyków. Tych ostatnich było tak wielu, że przeforsowali – w 1885 r. w Anglii – Red Flag Act. Prawo czerwonej chorągiewki, zgodnie z nazwą, nakazywało, aby 60 jardów przed każdym samochodem szedł człowiek, machając chorągiewką i ostrzegając mijane osoby o zbliżającym się pojeździe.

Od tego czasu wiele, na szczęście, zdążyło się zmienić – zarówno w samej motoryzacji (m.in. w sprawie warunków technicznych pojazdów), jak i w zakresie samych przepisów.

 

Początki regulacji ruchu drogowego w Polsce

Pierwsze przepisy związane z ruchem drogowym istniały na ziemiach polskich jeszcze w okresie zaborów. Mówiły głównie o karaniu kierujących, którzy naruszyli bezpieczeństwo i doprowadzili do wypadku. Szczegółowe zapisy różniły się w zależności od zaboru. Po I wojnie światowej, od 1922 r. przez kolejne czterdzieści lat obowiązywała ustawa o przepisach porządkowych na drogach publicznych. W tym samym roku pojawiło się rozporządzenie ministra o wymijaniu i wyprzedzaniu, a później kolejne akty mające na celu nadążyć za coraz szybciej rozwijającą się motoryzacją.

 

Główne akty prawne

Obecnie ruch w Polsce regulowany jest przede wszystkim przez ustawę z 1997 r., później modyfikowaną i uzupełnianą. Szczegóły zasad dotyczących ruchu odbywającego się na polskich drogach znajdują się m.in. w poniższych aktach:

• Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym – to ustawa opisująca prawa oraz obowiązki uczestników ruchu drogowego, będąca podstawowym aktem gromadzącym zagadnienia dotyczące ruchu
• Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami – ma na celu zadbać o bezpieczeństwo ruchu drogowego i podniesienie kwalifikacji kierowców
• Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia
• Rozporządzenie w sprawie znaków i sygnałów drogowych

Osobne rozporządzenia obowiązują też w sprawie kontroli ruchu drogowego, nadawania (i odbierania) uprawnień do kierowania pojazdami czy działalności ubezpieczeniowej.

 

Struktura Prawa o Ruchu Drogowym

 

Aby objąć całość zagadnień dotyczących funkcjonowania w ruchu drogowym, ustawa-prawo musiała stać się obszerna. Aby móc efektywnie korzystać z dokumentu, warto poznać jego strukturę.

 

Działy i rozdziały ustawy

Działów ustawy Prawo o ruchu drogowym jest dziewięć, a każdy dział poświęcony został innej kwestii:

• Przepisy ogólne – określenie zakresu ustawy i wyjaśnienie używanych pojęć
• Ruch drogowy – wyjaśnione podstawowe zasady ruchu na drogach publicznych
• Pojazdy – wymagania techniczne, jakie muszą spełnić pojazdy uczestniczące w transporcie drogowym
• Bezpieczeństwo ruchu drogowego – w obecnej postaci głównie przepisy dotyczące centralnej ewidencji pojazdów
• Kontrola ruchu drogowego – szczegółowe warunki kontroli ruchu drogowego
• Działania na rzecz bezpieczeństwa ruchu drogowego – szczegóły dotyczące Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego
• Kary pieniężne – kary związane z uchybieniami przy rejestracji pojazdu
• Przetwarzanie danych osobowych – kontekst wymogu ochrony danych osobowych podczas kontroli ruchu drogowego
• Zmiany w przepisach obowiązujących oraz przepisy przejściowe – rejestr zmian wprowadzanych i planowanych

 

Kluczowe przepisy

W przypadku przepisów ruchu drogowego trudno mówić o mniej lub bardziej ważnych. Na pewno jednak wyszczególnić można takie, które – z różnych względów – przykuwają więcej uwagi niż pozostałe. To np. artykuły 19. i 20. mówiące o dopuszczalnych prędkościach w ruchu drogowym, art. 29. i 30. o sygnałach świetlnych i dźwiękowych czy art. 49. regulujący zasady zatrzymywania i postoju.

 

 

Może się wydawać, że tak rozbudowane prawo o ruchu drogowym utrudnia życie kierowców i pieszych. W rzeczywistości jednak gwarantuje podstawę, dzięki której każdorazowe włączenie się do ruchu nie oznacza nieustannej walki o życie. Dla uniknięcia zagrożenia bezpieczeństwa osób w ruchu drogowym ustawa-prawo jest niezbędna.

 

Zasady Ruchu Drogowego

 

Prawo o ruchu drogowym jest obszerne i zawiera wiele informacji – np. o systemach homologacji pojazdów, szczegółach nadzoru rynku pojazdów dwu-, trzy- i czterokołowych, nadzoru rynku pojazdów rolniczych, wymogów dla oddzielnych zespołów technicznych przeznaczonych do pojazdów, wymienia zadania samorządu województwa itd.

Nie wszystkie te detale mają powszechne zastosowanie, niemniej jednak podstawy ustawy powinien znać każdy. To kwestia nie tylko sprawnego przemieszczania się w przestrzeni publicznej, ale przede wszystkim bezpieczeństwa – własnego oraz pozostałych uczestników ruchu.

 

Ogólne zasady

Najważniejsze reguły to konieczność zachowania ostrożności oraz zasada ograniczonego zaufania do innych. Z nich wynikają konkretne przepisy, które opisuje prawo o ruchu drogowym.

W Polsce obowiązuje ruch prawostronny – również na drogach dwujezdniowych. Wyprzedzanie następuje z lewej strony (wyprzedzanie z prawej dopuszczalne jest na drogach jednokierunkowych oraz wielopasmowych, przy dwóch pasach w terenie zabudowanym i przy trzech poza nim). Przez cały rok należy posiadać włączone światła – światła mijania lub tzw. światła do jazdy dziennej. Aby móc poruszać się po drogach publicznych, należy posiadać ważne prawo jazdy odpowiedniej kategorii (nie trzeba już posiadać przy sobie fizycznego dokumentu). Dopuszczalna prędkość wynosi 50 km/h w terenie zabudowanym oraz 90 km/h poza nim.

Zarówno kierowcy, jak i piesi mają obowiązek stosować się w pierwszej kolejności do sygnałów drogowych wydawanych przez kierującego ruchem, najczęściej policjanta. W dalszej kolejności o zachowaniu na drodze decyduje sygnalizacja świetlna oraz znaki pionowe i poziome. Dotyczą one w takim samym stopniu zmotoryzowanych, jak i pieszych.

 

 

Specjalne zasady

Wiele spośród reguł, jakie składają się na prawo o ruchu drogowym, ma zastosowanie do wszystkich uczestników ruchu. Istnieją też zasady bardziej szczegółowe, dotyczące poszczególnych środków transportu (np. inne dla jednośladów, a inne dla czterokołowców).

Warto wiedzieć m.in. że dla pojazdów ciężarowych i autobusów obowiązują inne limity prędkości, że rowerzyści w określonych sytuacjach nie mają obowiązku korzystania z drogi rowerowej, że istnieje obowiązek specjalnego oznaczania przyczep z wystającym ładunkiem. Te i wiele innych szczegółów, a wraz z nimi zadania i obowiązki oraz prawa precyzuje ustawa oraz odpowiednie dla danego kontekstu rozporządzenie.

 

Bezpieczeństwo na Drogach

Każdego roku na drogach Polski ginie zbyt wielu uczestników ruchu drogowego. Nowelizowane zasady ruchu drogowego i działalność właściwych organów mają za zadanie ograniczyć liczbę kolizji oraz wypadków, a w rezultacie zmniejszyć liczbę zabitych i rannych.

 

Środki bezpieczeństwa

Prawo o ruchu drogowym określa nie tylko zasady zachowania w ruchu drogowym, ale też decyduje w sprawie homologacji, m.in. o koniecznym wyposażeniu pojazdów wynikającym właśnie z kwestii bezpieczeństwa. To właśnie wskutek obowiązujących przepisów każdy samochód wyposażony jest w siedzenia z pasami bezpieczeństwa, zagłówki oraz cały szereg układów podnoszących bezpieczeństwo.

Kierowcy i pasażerowie mają obowiązek zapinania pasów bezpieczeństwa – to kolejny z elementów wynikających z ustawy. Podobnie jak posiadanie apteczki, gaśnicy i trójkąta ostrzegawczego, a od niedawna także kamizelki odblaskowej.

 

Kampanie i inicjatywy

Pomimo starań i różnego rodzaju działań oraz kampanii medialnych promujących bezpieczeństwo na drogach, w 2023 roku doszło do niemal 21 tys. wypadków samochodowych. Do 91% z nich doszło z winy kierujących pojazdami, w pozostałych przypadkach błąd popełnili piesi bądź doszło do innego niefortunnego zrządzenia losu. W porównaniu z rokiem 2022, spadek jest minimalny – o niecałe 2% ogólnej liczby wypadków. Czy wypadków jest dużo czy mało, to kwestia względna. Pewne jest natomiast to, że jest ich zdecydowanie za dużo.

Odcinkowe pomiary prędkości, ustanawiane przed laty czarne punkty w miejscach cieszących się szczególnie ponurą sławą, kampanie (m.in. dotyczące bezpiecznego pokonywania przejazdów kolejowych) – inicjatyw jest wiele. Nic jednak nie zastąpi zdrowego rozsądku – u wszystkich uczestników ruchu. Osławiona “noga z gazu” to nie wszystko, choć nadmierna prędkość pozostaje niezmiennie jedną z najczęstszych przyczyn wypadków.

 

Kary i Sankcje

Co z osobami łamiącymi przepisy w ruchu drogowym? Ustawa Prawo o ruchu drogowym przewiduje szereg konsekwencji, które czekają na nierozważnych kierowców oraz pieszych.

 

 

Naruszenia i konsekwencje

W zależności od popełnionego wykroczenia – lub przestępstwa – na uczestników ruchu mogą zostać nałożone różne kary:

• punkty karne,
• pouczenia i mandaty oraz grzywny,
• odebranie uprawnień do kierowania pojazdem,
• ograniczenie i pozbawienie wolności.

Innych konsekwencji należy spodziewać się za niewielkie przekroczenie dopuszczalnej prędkości, a innych np. za prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu. Wsiadając za kierownicę, warto znać przepisy ruchu drogowego, również w zakresie kar – dla dobra własnego portfela, ale przede wszystkim bezpieczeństwa.

 

Procedury odwoławcze

Większości kierowców prędzej czy później przydarzy się zatrzymanie przez policję. Niekiedy podstawą będzie rutynowa kontrola drogowa, innym razem zaś popełnione wykroczenie. Co robić, kiedy policjant zdecyduje się na nałożenie mandatu karnego? Jeśli racja funkcjonariusza jest niepodważalna, nie pozostaje niestety nic innego jak mandat przyjąć i zapłacić. Co natomiast w momencie, gdy nie zgadzamy się z mandatem? Można go nie przyjąć i poprosić o skierowanie do sądu wniosku o ukaranie kierowcy – wówczas sąd zdecyduje o zasadności mandatu. Od przyjętego mandatu można też się odwołać.

 

 

Aby odwołać się od nałożonego – i przyjętego pochopnie – mandatu, należy złożyć wniosek do Sądu Rejonowego właściwego dla miejsca, w którym nastąpiło ukaranie. Wniosek musi zawierać szczegóły mandatu, zdarzenia, a także uzasadnienie, dlaczego – zdaniem ukaranego – mandat jest niesłuszny. Co do tego, jak wyglądać ma wniosek, jest duża dowolność, natomiast niektóre sądy udostępniają wzory pisma do wypełnienia.

 

Aktualizacje i Zmiany w Prawie

Prawo o ruchu drogowym – ustawa-prawo aktualizowana jest regularnie, zarówno poprzez bezpośrednie modyfikacje jej zapisów, jak też poprzez dodatkowe rozporządzenia doprecyzowujące różne jej zagadnienia.

 

Ostatnie zmiany w przepisach

Kierowcy zwracają uwagę przede wszystkim na zmiany, które – ich zdaniem – są w stosunku do nich negatywne, a więc m.in. na zaostrzenie kar. I faktycznie, dzięki zmianie ustawy w 2023 roku popełniających wykroczenia kierowców karze się surowiej. Nie był to jednak koniec zmian.

2023 rok przyniósł zakaz wyprzedzania przez pojazdy ciężarowe na autostradach i drogach szybkiego ruchu, skrócił ważność nowo nadawanych punktów karnych (rok zamiast dwóch lat) czy zniósł opłatę ewidencyjną. Przyniósł natomiast wzrost opłaty za egzamin na prawo jazdy.

 

Przyszłe zmiany i plany

Wyeliminowanie z eksploatacji starych samochodów z silnikami diesla, utworzenie stref czystego transportu, dalsza poprawa bezpieczeństwa ruchu drogowego, wyzwania ekologiczne dyktowane przez Unię Europejską. Eksperci zgadzają się zarówno co do tego, że zmiany w ustawie Prawo o ruchu drogowym są niezbędne, jak i co do tego, że pogodzenie interesów wszystkich podmiotów będzie trudne, jeśli nie niemożliwe.

Można jednak oczekiwać raczej ewolucji niż rewolucji. Najbardziej kontrowersyjne przepisy ustawy stosuje się dopiero po kilku latach od ich ogłoszenia. Zwykle pozostaje zatem sporo czasu na przygotowanie się.

 

Przyszłość przepisów ruchu drogowego

Prawo o ruchu drogowym musi dostosować się do zmieniających się warunków, co oznacza wyzwania związane nie tylko z wciąż rosnącą liczbą samochodów, ale też m.in. ekologią. Potrzebne są dopracowane rozwiązania zarówno w kontekście pojazdów elektrycznych, ale też – przede wszystkim – autonomicznych. To technologia, która już niebawem znacznie się upowszechni. Dobrze byłoby więc gdyby system prawny był na nadchodzące zmiany przygotowany. Warto już teraz przyglądać się każdej wprowadzanej zmianie ustawy.

Czy faktycznie – jak twierdzą niektórzy – zmiany prowadzić będą do coraz bardziej surowego karania kierujących i ograniczenia liczby prywatnych samochodów na drogach? Czas pokaże. Niezależnie od stosowanych środków, nadrzędnym celem pozostaje poprawa bezpieczeństwa ruchu drogowego. A w kwestii tego ostatniego jest jeszcze wiele do zrobienia.